Home Tổ chuyên môn Địa Thư viện chuyên môn Phương pháp sử dụng bản đồ giáo khoa trong việc hình thành lý thuyết, biểu tượng và kỹ năng địa lý cho học sinh

Phương pháp sử dụng bản đồ giáo khoa trong việc hình thành lý thuyết, biểu tượng và kỹ năng địa lý cho học sinh

Bản đồ địa lí là những mô hình hình ảnh, phản ánh sự vật, hiện tượng, quá trình...ở những không gian khác nhau, với những đặc điểm, tính chất, số lượng, chất lượng và cấu trúc khác nhau trên Trái Đất bằng ngôn ngữ đặc biệt. Bản đồ là phương tiện trực quan, nguồn trí thức quan trọng. Qua bản đồ học sinh có thể nhìn bao quát những khu vực lãnh thổ rộng lớn, xa xôi trên bề mặt Trái Đất mà họ chưa bao giờ có điều kiện đi đến tận nơi để quan sát. Vì không phải là môn học riêng ở trường phổ thông nên những kiến thức về bản đồ phải dạy lồng vào các kiến thức địa lí và ngược lại, từ kiến thức về bản đồ giúp học sinh hình thành những biểu tượng, kĩ năng địa lí dưới sự tổ chức và hướng dẫn của giáo viên. Trong bài viết này, tôi xin trình bày phương pháp sử dụng bản đồ giáo khoa (đối với giáo viên) trong những trường hợp sau.
1.    Phương pháp sử dụng bản đồ giáo khoa trong khi soạn bài giảng.
- Sau khi xác định mục tiêu và yêu cầu của bài giảng, giáo viên biết được khối lượng kiến thức lý thuyết cũng như những biểu tượng, kĩ năng cần trang bị cho học sinh. Việc chuẩn bị bản đồ cho bài giảng phải căn cứ vào mục tiêu, nội dung của bài giảng và đối tượng học sinh. Những bản đồ được xác định là cần thiết cho bài giảng không chỉ giới hạn trong những bản đồ đã có trong sách giáo khoa (SGK), mà còn bao gồm cả những bản đồ treo tường, trong atlát giáo khoa...
Như vậy, việc chuẩn bị bản đồ cho bài giảng phải được tiến hành trên tất cả các loại hình bản đồ, nhưng nội dung cũng như phương pháp phải có sự thống nhất, đáp ứng mục tiêu của bài giảng. Số lượng bản đồ cần dùng cho một tiết học cũng cần xác định hợp lí, nếu dùng quá nhiều bản đồ cho một tiết học thì không những không phát huy được tác dụng mà đôi khi còn dẫn đến những kết quả ngược lại, dễ làm cho học sinh phân tán tư tưởng, không xác định được chủ điểm của bài. Vì thế, bài giảng sẽ không đạt được mục tiêu đặt ra.
-    Tuy nhiên cho đến nay, cũng không ai đưa ra số lượng bản đồ cần dùng cho một tiết học là bao nhiêu, tuỳ theo tính chất và yêu cầu của từng bài, từng tiết, từng điều kiện của mỗi giáo viên và mỗi trường hợp cụ thể mà giáo viên xác định số lượng và thể loại bản đồ cho thích hợp. Khi số lượng và thể loại bản đồ cần cho bài giảng đã được xác định giáo viên phải tiến hành công tác chuẩn bị cho mỗi bản đồ bao gồm:
-    - Phân tích và đánh giá bản đồ (về tỷ lệ, về quy luật sai số, về phương pháp biểu hiện nội dung bản đồ...).
-    - Chọn lọc nội dung: Bản đồ chứa đựng nguồn thông tin khá phong phú, giáo viên cần chọn lọc những nội dung cần thiết và phù hợp để sử dụng cho bài giảng.
- Xác định phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác tri thức từ bản đồ, đáp ứng mục tiêu bài giảng.
2. Phương pháp sử dụng bản đồ trong việc thực hiện các bước lên lớp.
Trong giờ giảng bài ở trên lớp ngoài việc khai thác kiến thức địa lí trong sách giáo khoa, giáo viên còn hướng dẫn học sinh khai thác những kiến thức, kĩ năng từ bản đồ thông qua tư duy, phục hồi lại môi trường địa lí trên thực địa đã được thu nhỏ. Giáo viên hướng dẫn học sinh nhận biết, hiểu được những hiện tượng địa lí và khả năng phân tích các hiện tượng ấy trên bản đồ, đồng thời cũng hướng dẫn các em tiếp nhận các kiến thức địa lí bằng bản đồ. Trong giờ học tại lớp, nếu bài giảng của giáo viên gắn liền với bản đồ thì học sinh phải luôn luôn làm việc, vừa nghe, nhìn, suy nghĩ, phát biểu ý kiến và ghi chép. Như vậy mới phát huy được tính tích cực của học sinh và huy động được học sinh tham gia bài giảng một cách hứng thú. Giáo viên vừa trang bị kiến thức khoa học địa lí cho học sinh, vừa rèn luyện cho các em những kĩ năng địa lí, kĩ năng bản đồ, vừa hướng dẫn phương pháp học địa lí trên bản đồ. Nếu phần này làm tốt, mới hướng dẫn được học sinh học bài và làm bài tập ở nhà bằng bản đồ được tốt. Thông thường khi giảng bài ở lớp, giáo viên đưa ra những câu hỏi, học sinh suy nghĩ, quan sát trên bản đồ để tìm ra câu trả lời. Đây là loại câu hỏi mà nội dung câu trả lời đã có trong bản đồ, cho nên, giáo viên cần chú ý đến cơ sở bản đồ để học sinh sử dụng cho câu trả lời. Nếu câu trả lời dựa trên sách giáo khoa, hoặc trong những bản đồ trong sách giáo khoa, thì chắc rằng phần lớn học sinh trong lớp đều có khả năng trả lời. Nhưng nếu câu hỏi đưa ra đòi hỏi học sinh phải tìm câu trả lời trên bản đồ treo tường, giáo viên cần quan sát xem những học sinh ngồi cuối lớp có thể nhìn bản đồ không. Đã có những trương hợp, câu hỏi đưa ra chỉ 10 em học sinh ngồi ở bàn đầu là có khả năng chuẩn bị câu trả lời, còn hầu hết là ngồi chơi. Phương pháp đàm thoại tiến hành trên cơ sở dùng bản đồ tại lớp rất sinh động, làm cho lớp học có một không khí học tập tự giác, khích lệ các em cùng suy nghĩ và tham gia bài giảng. Tuy nhiên, để đảm bảo thực hiện tốt phương pháp này, những hệ thống câu hỏi đặt ra cần tính toán trên cơ sở tư duy, năng lực của học sinh và với thời gian cần thiết cho một câu hỏi, để đảm bảo kế hoạch giảng dạy về mặt thời gian. Những câu hỏi đặt ra trong khi giảng bài, nên dùng những loại câu hỏi đòi hỏi người trả lời chỉ cần đọc bản đồ, thông qua tư duy và tìm ra câu trả lời, không nên dùng những câu hỏi đòi hỏi phải tính toán trên bản đồ mới trả lời được. Nếu tính toán chi tiết thì không đủ thời gian mà nếu ước lượng, sẽ gây cho học sinh thói quen làm việc tuy tiện, đại khái. Sau khi những câu hỏi đặt ra đã lần lượt được trả lời, giáo viên hệ thống hoá và tổng kết vấn đề. Nếu giáo viên sử dụng tốt bản đồ trên lớp không những đem lại hiệu quả cao trong khi trang bị kiến thức cho học sinh mà còn củng cố và trang bị những kĩ năng địa lí đặc biệt là kĩ năng bản đồ, kĩ năng đặc thù của bộ môn. Trong chương trình SGK địa lí mới (thực hiện ở lớp 10 từ năm học 2006-2007), những nội dung, yêu cầu về rèn luyện kĩ năng bản đồ cho học sinh ở trường phổ thông đặt ra khá nặng, trong khi chương trình cũng như kế hoạch giảng dạy không bố trí nhiều thời gian cho công việc này. Việc rèn luyện kĩ năng bản đồ cho học sinh hầu như chỉ được tiến hành trong khi dạy các bài học địa lí. Kĩ năng đọc bản đồ, phân tích bản đồ, dùng bản đồ để nhận định khái quát về địa lí tự nhiên một khu vực, một quốc gia... các em có thể làm ngay trên lớp. Còn những kĩ năng tính toán như: tính chiều dài một dòng sông, một tuyến đường giao thông, diện tích một khu rừng bị cháy...hầu như các em không làm được trên lớp mà giáo viên thường dùng thời gian của các buổi thực hành để hướng dẫn các em.
3. Phương pháp hướng dẫn học sinh dùng bản đồ trong khi học tập.
Chất lượng đào tạo ở nhà trường phổ thông không thể chỉ dựa vào phương pháp giảng dạy của giáo viên mà còn phụ thuộc vào phương pháp học tập của học trò. Mỗi môn khoa học có những đặc điểm bộ môn riêng đòi hỏi người học phải có phương pháp học tương ứng thích hợp. Chính vì vậy, giáo viên ngoài việc cải tiến phương pháp giảng dạy của mình còn phải hướng dẫn học sinh học tập trên lớp và ở nhà, sao cho các em hiểu được đặc điểm bộ môn và tiếp cận được với sự hướng dẫn, tổ chức học tập của giáo viên thì việc dạy và học mới đạt kết quả cao.
Đối với môn địa lí, giáo viên phải biết dùng bản đồ khi dạy và học trò cũng phải biết dùng bản đồ khi học. Học tốt không chỉ giới hạn trong việc tiếp thu kiến thức mà còn phải biết học tập và nghiên cứu theo đúng hướng với đặc điểm và phương pháp bộ môn. Ngoài việc dùng bản đồ để học tốt môn địa lí, học sinh còn có nhiệm vụ tiếp nhận những kiến thức bản đồ để sau này khi trở thành công dân, có được một kiến thức bản đồ nhất định đáp ứng cho những nhu cầu thông thường trong đời sống. Ở nhà trường, các em phải học nhiều bộ môn trong cùng một thời gian, mỗi một buổi học thường phải học hai đến ba môn, như vậy việc học tập môn địa lí chỉ là một trong những nhiệm vụ của các em.Nghĩa là, thời gian học dành cho bộ môn này cũng cần cân đối so với những bộ môn khác. Nếu giáo viên đưa ra một phương pháp học rất hay nhưng chiếm nhiều thời gian thì các em không có hoàn cảnh thực tế để hoàn thành. Những phương tiện để học tập như SGK, các đồ dùng để thực hành... cũng ảnh hưởng không nhỏ đến phương pháp học tập của các em. Phương pháp học của học sinh cần được xác định cụ thể và thích hợp cho từng hình thức học tập. Nghĩa là, các em cần biết cách dùng bản đồ khi nghe giảng ở lớp, khi học bài và làm bài ở nhà, khi tham gia các hoạt động ngoại khoá, những cuộc tham quan địa lí... Như vậy, cách dùng bản đồ cũng rất phong phú, từ đơn giản đến phức tạp, phát triển theo cấp học, lứa tuổi, chương trình bộ môn.
Hương dẫn cho học sinh những phương pháp học tập là nhiệm vụ của giáo viên, nhưng không nên tổ chức những buổi hướng dẫn về phương pháp học tập mà làm thế nào để phương pháp dạy của giáo viên đưa dần trò vào phương pháp học. Nghĩa là thầy và trò cùng làm việc. Đối với mỗi phương pháp của thầy, trò cũng có phương pháp tiếp thu tương ứng. Tóm lại, hướng dẫn cho học sinh biết dùng bản đồ trong khi học địa lí là một nhiệm vụ, và cũng góp phần không nhỏ vào chất lượng đào tạo. Để có thể thực hiện một bài giảng ở lớp có chất lượng, giáo viên đã dành thời gian cho việc chuẩn bị bản đồ cho bài giảng. Tương tự như vậy, khi tiếp thu bài giảng, các em cũng phải chuẩn bị theo yêu cầu của giáo viên, những bản đồ cần thiết để có thể theo dõi và ghi chép ngay tại lớp, SGK và những đồ sùng khác... Nếu giáo viên kiểm tra bài cũ trên cơ sở bản đồ, giảng bài mới tại lớp cũng trình bày những kiến thức địa lí gắn liền với bản đồ, đặt ra những câu hỏi không chỉ trình bày các khái niệm địa lí, mà đòi hỏi các em phải định vị, xác định tình trạng phân bố, tìm mối quan hệ không gian giữa các hiện tượng địa lí...Những việc làm này, dần dần hướng dẫn các em biết cách khai thác tri thức từ bản đồ giáo khoa. Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa là phủ nhận công tác chuẩn bị, hướng dẫn cho học sinh cách dùng bản đồ giáo khoa. Không nên có quan niệm cực đoan là giáo viên cứ dạy trên cơ sở bản đồ thì hệ quả tất yếu là học sinh cũng sẽ học trên cơ sở bản đồ. Điều này chỉ có được khi hướng dẫn cho các em dùng bản đồ giáo khoa trong học tập địa lí được đặt thành một nội dung nghiêm túc. Ngay từ khi chuẩn bị bài giảng nội dung này cũng được coi như một việc phải làm trong giáo án. Cũng chọn những phương pháp học tập hợp lí theo cấp học, tâm lí lứa tuổi và đặc biệt là theo đặc điểm của nội dung bài địa lí. Nội dung yêu cầu học sinh dùng bản đồ trong khi học địa lí cũng phải được biên soạn thành hệ thống, phân bố theo chương trình của bộ môn và thực hiện song song với kế hoạch giảng dạy.

Hoàng Lệ

 

Add comment

Vui lòng viết bình luận bằng tiếng Việt, có dấu


Security code
Refresh

Đăng Nhập

Thăm dò ý kiến

Bạn biết đến Website này qua nguồn thông tin nào?
 

  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh

Bài được quan tâm